Home Over het project Werkzaamheden en planning Archief & Zoeken Contact English
Afbeelding

Zoete tijden, zoute tijden: het ‘Amstelveen’ van vroeger

Wendy van der Meulen | woensdag 14 oktober 2020
Wendy

Op de locaties waar nu de drie ongelijkvloerse kruispunten zijn, liet het Projectteam Amstelveenlijn een archeologisch onderzoek uitvoeren. Het verantwoordelijke bureau presenteerde deze zomer de resultaten. Ze laten zien hoe het landschap veranderde, welke mogelijkheden het landschap bood voor rondtrekkende jager-verzamelaars en welke gelijkenis er is met de huidige tijd.

Het is verankerd in de Erfgoedwet: wie tot op een bepaalde diepte gaat graven, bijvoorbeeld vooruitlopend op een bouwproject, moet een archeologisch onderzoek laten uitvoeren. “In ons vakgebied heet dat het ‘aantonen van archeologische waarden’”, zegt Timo Vanderhoeven, projectmanager bij EARTH Integrated Archaeology. “Maar wij hoeven niet bij nul te beginnen. De meeste Nederlandse gemeenten hebben al in beeld wat de situatie op hun grondgebied is. Zij leggen dit vast als onderdeel van bestemmingsplannen, in de gemeente Amstelveen in een ‘archeologische verwachtingskaart’. Deze laat zien welke zones binnen de gemeentegrenzen archeologisch gezien risicovol zijn.”

Boringen

Met dit als uitgangspunt werd, toen de vernieuwing van de Amstelveenlijn nog in hele kleine kinderschoenen stond, een besluit genomen: archeologisch onderzoek moest plaatsvinden op de locaties waar uiteindelijk drie ongelijkvloerse kruispunten werden gebouwd. Daarbij was snel duidelijk dat graven op locatie niet mogelijk zou zijn. Rond de kruispunten zijn veel wegen, loopt de tramlijn en liggen kabels en leidingen. Een groot werkterrein inrichten zou te lastig zijn en teveel geld en tijd kosten.

Voor een aanpak die wél kon kwam EARTH in beeld, een onderzoeksbureau op het gebied van ruimtelijke ordening, gespecialiseerd in archeologie. “Onze benadering”, legt Timo uit, “was een landschappelijk onderzoek naar de situatie in de regio rond Amstelveen, pakweg de zuidelijke helft van Noord-Holland. Wat was dit voor gebied? Hoe zag het landschap er uit vanaf het einde van de laatste ijstijd? Was het ooit bewoonbaar? Waren er kansen voor menselijk gebruik en dus aanwezigheid van mensen?”

EARTH voerde het onderzoek rond de kruispunten uit met hoogkwalitatieve boringen. Het bedrijf haalde met een hydraulische boor 20 meter lange grondmonsters naar boven en liet deze door zijn specialisten onderzoeken. “Belangrijk daarbij was dat we de grond niet verstoorden, ofwel dat de monsters precies lieten zien wat er in de grond zat, zonder dat wij dat meteen al beïnvloedden.”

De installatie waarmee Earth in 2018 de boringen heeft uitgevoerd. Op de foto bovenaan dit artikel is een grondmonster te zien.
De installatie waarmee Earth in 2018 de boringen heeft uitgevoerd. Op de foto bovenaan dit artikel is een grondmonster te zien.
Foto: Gé Dubbelman

Theelepel

Het prepareren en analyseren van de grondmonsters was een minutieuze klus, zegt Timo. “Bij het bestuderen van wat er in de grond zat, werkten onze specialisten tot op microscopisch niveau. Eén theelepel aan monstermateriaal kan voldoende aanwijzingen  bevatten om ons onderzoek uit te voeren. De allerkleinste dingen kunnen de grootste verhalen vertellen. Bijvoorbeeld resten van rivierkreeftjes. Of stuifmeel. Bepaalde soorten bomen en planten kunnen alleen op relatief droge grond groeien, of juist op natte grond. Dus als het type stuifmeel leidde naar een bepaald soort boom of plant, konden we achterhalen wat voor begroeiing er was.”

Het onderzoek in Amstelveen wijst uit dat de regio, tezamen met de rest van wat nu Nederland is, in de laatste ijstijd een toendra-achtig landschap had: veel zand, weinig vegetatie. “Maar geleidelijk aan werd het steeds natter. Dit kwam door opwarming van de aarde en de daarbij stijgende zeespiegel, na de laatste ijstijd. Het veranderende landschap was op sommige plaatsen zout, maar werd op veel andere plaatsen juist gedomineerd door zoet water. Dit duurde pakweg vijfduizend jaar, tussen ongeveer 10.000 en 5.000 voor Christus. Daarna werd de invloed van de zee nog groter en ontstonden op grote schaal wadden- en kwelderlandschappen. De zee en dus zout water nam van lieverlee het westelijke, laaggelegen deel van Nederland over.”

Voorbeeld van hoe het landschap er mogelijk uit heeft gezien tussen ongeveer 10.000 en 5.000 voor Christus.
Voorbeeld van hoe het landschap er mogelijk uit heeft gezien tussen ongeveer 10.000 en 5.000 voor Christus.
Foto: uit onderzoeksrapportage Earth

Nomaden

Timo benadrukt dat we niet moeten denken dat in en rond Amstelveen mensen woonden, in gemeenschappen zoals we ze nu kennen. “Het waren jagers en verzamelaars, mensen die altijd op jacht waren naar voedsel. Zij woonden niet op één plek, maar trokken als nomaden rond. Je mag ook aannemen dat ze seizoensgebonden dingen deden. Als er in een bepaalde tijd van het jaar begeerlijke dieren te vangen waren, of smakelijke gewassen om te oogsten, dan kwam men daar op af. Tijdens de pakweg vijfduizend jaar was het een ideaal landschap voor visvangst en vogeljacht.”

L’histoire se répète

Gevraagd naar het nut van een onderzoek als dit, trekt Timo een vergelijking met een actueel thema: klimaatverandering. “Absoluut terecht dat we daar in de huidige tijd aandacht voor hebben, en de menselijke invloed erop willen aanpakken. Maar tegelijkertijd, zo blijkt ook weer uit ons onderzoek in Amstelveen, is klimaatverandering van alle tijden. Het is nuttig om te leren hoe zich dat destijds voltrok, hoe snel ‘t ging en hoe onze verre voorouders erop reageerden. Een belangrijke vraag is hoe de mens anticipeerde op het veranderende klimaat en de veranderende omgeving. L’histoire se répète, de geschiedenis herhaalt zich – daar kunnen en moeten we van leren. Een belangrijke vraag is ook in hoeverre wij klimaatverandering krampachtig moeten willen stoppen, of juist moeten leren accepteren dat niet alles in het leven ‘maakbaar’ is, dat het klimaat veranderlijk is en we ons moeten aanpassen aan continue veranderingen om ons heen.”

Timo Vanderhoeven, projectmanager bij EARTH Integrated Archaeology, vertelt enthousiast over de uitkomsten van dit onderzoek. Een onderzoek dat laat zien dat klimaatverandering van alle tijden is.
Timo Vanderhoeven, projectmanager bij EARTH Integrated Archaeology, vertelt enthousiast over de uitkomsten van dit onderzoek. Een onderzoek dat laat zien dat klimaatverandering van alle tijden is.
Foto: Gé Dubbelman

Vond u dit artikel nuttig?

%Nuttig
van de mensen vonden dit nuttig.

Heeft u vragen? Stel ze hier.

Wil u dit bericht delen?